ตลาดชุมชน - สินค้าชุมชน : เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี

เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี

ควบคุมโรคพืชที่เกิดจากไส้เดือนฝอยรากปม และโรครากเน่าโคนเน่า

เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีมีประโยชน์อย่างยิ่งในการเป็น ชีวภัณฑ์ สำหรับควบคุมโรคพืช โดยเฉพาะอย่างยิ่งโรคที่เกิดจากไส้เดือนฝอยรากปม (Meloidogyne incognita) และโรครากเน่าโคนเน่าในพืชเศรษฐกิจ

เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี (Neonothopanus nambi) เป็นเห็ดเรืองแสงที่มีความสำคัญและเป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายในประเทศไทย ไม่ใช่เพียงเพราะความสวยงามจากการเรืองแสง แต่ยังรวมถึงประโยชน์ทางชีวภาพในการควบคุมโรคพืชด้วย

เห็ดชนิดนี้ถูกค้นพบครั้งแรกในประเทศไทยโดยศาสตราจารย์ ดร.วีระศักดิ์ ศักดิ์ศิริรัตน์ และคณะ ในปี พ.ศ. 2544 ที่โคกภูตากา อำเภอเวียงเก่า จังหวัดขอนแก่น ซึ่งเป็นเขตพื้นที่ของโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี

พระราชทานชื่อ: เมื่อวันที่ 21 มิถุนายน พ.ศ. 2559 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงโปรดเกล้าฯ พระราชทานชื่อเห็ดชนิดนี้ว่า "เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี" เนื่องจากมีการสำรวจพบ ศึกษา วิจัย และนำไปใช้ประโยชน์อย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะด้านการเกษตรและทางการแพทย์ เพื่อสนองพระราชดำริโครงการ อพ.สธ. ในด้านการปกปักพันธุกรรมพืชและการใช้ประโยชน์

ลักษณะทั่วไป:

- ลักษณะทางกายภาพ: มีลักษณะคล้ายเห็ดนางรม

- สีของก้านดอกและครีบ: ในสภาพตอนกลางวัน ก้านดอกและครีบมีสีขาว

- การเรืองแสง: ในสภาพกลางคืนหรือที่ไม่มีแสง ดอกเห็ดจะเปล่งแสงสีเขียวอมเหลือง

ประโยชน์หลัก

- ชีวภัณฑ์ควบคุมไส้เดือนฝอยรากปม : นี่คือประโยชน์ที่สำคัญที่สุดของเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี โดยเฉพาะกับไส้เดือนฝอยรากปม (Meloidogyne incognita) ซึ่งเป็นศัตรูพืชสำคัญที่สร้างความเสียหายให้กับพืชเศรษฐกิจหลายชนิด กลไกการทำงานคือ:

- ผลิตสารออกฤทธิ์ : เห็ดจะสร้างสารชีวภาพหลายชนิด เช่น Aurisin A, Nambinones A-D และ 1-epi-nambinone ซึ่งสารเหล่านี้มีฤทธิ์ในการยับยั้งการเคลื่อนที่ ฆ่าไส้เดือนฝอยตัวเต็มวัย ยับยั้งการฟักไข่ และฆ่าตัวอ่อนของไส้เดือนฝอย

- ลดการเกิดปมราก : การใช้ก้อนเชื้อเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีลงดินบริเวณรากพืช จะช่วยลดการเข้าทำลายของไส้เดือนฝอย ส่งผลให้รากพืชแข็งแรง ลดการเกิดปม และเพิ่มผลผลิต

- ควบคุมโรครากเน่าโคนเน่า : แม้จะโดดเด่นเรื่องไส้เดือนฝอย แต่เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมียังมีศักยภาพในการควบคุมโรครากเน่าและโคนเน่าในพืชเศรษฐกิจหลายชนิด เช่น ทุเรียน โดยจะช่วยยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อราสาเหตุโรค

- เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม : การใช้ชีวภัณฑ์จากเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีช่วยลดการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช ซึ่งส่งผลดีต่อสุขภาพเกษตรกร ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อมโดยรวม

- สร้างมูลค่าเพิ่มทางการเกษตร : การพัฒนาและใช้ชีวภัณฑ์จากเห็ดชนิดนี้ถือเป็นการเพิ่มมูลค่าให้กับผลผลิตทางการเกษตร และส่งเสริมการเกษตรยั่งยืน

การขยายเชื้อ (การเพาะเลี้ยง)

การขยายเชื้อเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีเพื่อนำไปใช้ประโยชน์ มักจะเริ่มต้นจากเชื้อบริสุทธิ์และขยายต่อไปยังวัสดุเพาะเลี้ยงต่างๆ คล้ายกับการเพาะเห็ดทั่วไป แต่ต้องเน้นเรื่องความสะอาดเป็นพิเศษ

- ขั้นตอนเบื้องต้น :

1. การเตรียมอาหารเลี้ยงเชื้อ : อาหารเลี้ยงเชื้อที่ใช้มักจะเป็นสูตรที่เหมาะสมกับการเจริญเติบโตของเห็ด เช่น PDA (Potato Dextrose Agar) สำหรับการเพาะเลี้ยงในห้องปฏิบัติการ

2. การย้ายเชื้อ (Subculture) : นำเชื้อบริสุทธิ์ของเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีมาเขี่ยลงบนอาหารเลี้ยงเชื้อในจานเพาะเชื้อ (Petri dish) และบ่มในอุณหภูมิที่เหมาะสม (ประมาณ 25-28 องศาเซลเซียส) จนเส้นใยเจริญเต็มที่

3. การขยายเชื้อลงสู่เมล็ดธัญพืช : เมื่อเส้นใยเจริญเต็มที่บนจานเพาะเชื้อแล้ว จะนำมาขยายลงสู่เมล็ดธัญพืชที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อแล้ว เช่น ข้าวฟ่าง ข้าวบาร์เลย์ หรือข้าวโพด

- การเตรียมเมล็ดธัญพืช : ล้างเมล็ดให้สะอาด แช่น้ำ นึ่งฆ่าเชื้อในหม้อนึ่งความดัน (autoclave) ที่อุณหภูมิ 121 องศาเซลเซียส ประมาณ 15-30 นาที ขึ้นอยู่กับปริมาณ เพื่อฆ่าเชื้อปนเปื้อน

- การเขี่ยเชื้อ : เมื่อเมล็ดเย็นลง (แต่ยังอุ่นๆ) ให้เขี่ยเชื้อจากจานเพาะเชื้อลงไปในถุงหรือขวดเมล็ดธัญพืชที่เตรียมไว้ในสภาพปลอดเชื้อ (เช่น ในตู้เขี่ยเชื้อ)

- การบ่ม : บ่มถุงหรือขวดเมล็ดธัญพืชที่เขี่ยเชื้อแล้วในที่มืดและอุณหภูมิห้อง (ประมาณ 25-30 องศาเซลเซียส) เส้นใยเห็ดจะค่อยๆ เจริญปกคลุมเมล็ดธัญพืชจนเป็นสีขาวฟู

4. การขยายเชื้อลงสู่ก้อนวัสดุเพาะ : เมื่อเชื้อเดินเต็มเมล็ดธัญพืชแล้ว สามารถนำเชื้อเมล็ดมาขยายลงสู่ก้อนวัสดุเพาะ เช่น ขี้เลื่อยไม้ยางพาราผสมรำละเอียดและปูนขาว ซึ่งเป็นวัสดุที่ใช้ในการเพาะเห็ดทั่วไป

- การเตรียมก้อนเชื้อ : ผสมวัสดุเพาะ ปรับความชื้น อัดลงถุง นึ่งฆ่าเชื้อ และพักให้เย็น

- การเขี่ยเชื้อ : เขี่ยเชื้อเมล็ดที่เดินเต็มแล้วลงในก้อนวัสดุเพาะในสภาพปลอดเชื้อ

- การบ่มและดูแล : บ่มก้อนเชื้อในโรงเรือนที่ควบคุมอุณหภูมิและความชื้นเหมาะสม จนเส้นใยเห็ดเดินเต็มก้อนพร้อมนำไปใช้

- ข้อควรระวัง : การขยายเชื้อเห็ดทุกชนิดต้องเน้นความสะอาดอย่างมาก เพื่อป้องกันการปนเปื้อนของเชื้อรา แบคทีเรีย หรือจุลินทรีย์อื่นๆ ที่อาจทำให้เชื้อเห็ดเสียหาย

การนำไปใช้ประโยชน์

การนำเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีไปใช้ประโยชน์ส่วนใหญ่จะอยู่ในรูปแบบของ ก้อนเชื้อเห็ด หรือ สารละลายชีวภัณฑ์ ที่สกัดจากเห็ด

- การใช้ในไร่นา/แปลงปลูก (รูปแบบก้อนเชื้อ) :

- รองก้นหลุม : สำหรับพืชที่ปลูกใหม่หรือย้ายกล้า ให้ใช้ก้อนเชื้อเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี 1 ก้อน (หรือตามคำแนะนำ) ฉีกถุงออก แล้วรองก้นหลุมก่อนปลูกพืช โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบริเวณที่รากพืชจะเจริญเติบโต

- โรยรอบโคนต้น : สำหรับพืชที่ปลูกอยู่แล้วและต้องการควบคุมไส้เดือนฝอยหรือโรครากเน่าโคนเน่า ให้โรยก้อนเชื้อเห็ดสิรินรัศมีที่บดหรือฉีกเป็นชิ้นเล็กๆ บริเวณรอบโคนต้นในรัศมีทรงพุ่ม หรือฝังกลบเล็กน้อยแล้วรดน้ำตาม เพื่อให้เส้นใยเห็ดได้สัมผัสกับดินและรากพืช

- ใช้กับพืชในกระถาง : สามารถนำก้อนเชื้อเห็ดมาบดผสมกับดินปลูก หรือวางก้อนเชื้อไว้บนผิวดินในกระถางก็ได้

- ระยะเวลาการออกฤทธิ์ : การออกฤทธิ์ของชีวภัณฑ์จะต่อเนื่องตราบใดที่เชื้อเห็ดยังมีชีวิตและสามารถเจริญเติบโตได้ในดิน ซึ่งอาจอยู่ได้นานหลายเดือน ขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อม

- การใช้ในรูปแบบสารละลายชีวภัณฑ์ (อยู่ระหว่างการวิจัยและพัฒนาเชิงพาณิชย์) :

มีการศึกษาการสกัดสารออกฤทธิ์จากเห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีเพื่อนำมาผลิตเป็นสารละลายชีวภัณฑ์สำหรับฉีดพ่นหรือราดลงดิน เพื่อให้การควบคุมศัตรูพืชมีประสิทธิภาพและสะดวกยิ่งขึ้น

- การนำไปใช้ในโครงการวิจัยและพัฒนา :

นอกจากประโยชน์ทางการเกษตรแล้ว เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมียังเป็นเชื้อที่มีศักยภาพในการศึกษาด้านชีววิทยาของการเรืองแสง และการค้นหาสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพใหม่ๆ สำหรับงานวิจัยทางการแพทย์และเภสัชกรรม

การใช้เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมีถือเป็นอีกหนึ่งความก้าวหน้าของวงการเกษตรไทยในการพัฒนาชีวภัณฑ์จากทรัพยากรชีวภาพภายในประเทศ ซึ่งสอดคล้องกับแนวคิดการเกษตรที่ยั่งยืนและปลอดภัย