ปุ๋ยพืชสด คือ ปุ๋ยอินทรีย์ชนิดหนึ่งที่ได้จากการไถกลบหรือตัด สับ ต้น ใบและส่วนต่างๆ ของพืชในขณะที่ยังสด ปกตินิยมใช้พืชตระกูลถั่ว เพื่อเจริญเติบโตเร็ว ขึ้นได้ในดินหลายชนิด ที่สำคัญคือ พืชตระกูลถั่วสามารถจับหรือตรึงธาตุไนโตรเจน(ที่เป็นธาตุอาหารหลักของพืชจากอากาศได้) โดยไถกลบในช่วงออกดอกซึ่งเป็นช่วงที่มีธาตุอาหาร และน้ำหนักสูงสุด ทิ้งไว้ให้ย่อยสลายผุพัง แล้วปลดปล่อยธาตุอาหารให้แก่พืชที่จะปลูกตาม พืชที่ใช้ปลูกเป็นปุ๋ยพืชสด ได้แก่ ปอเทือง ถั่วพร้า โสนอัฟริกัน ถั่วมะแฮะ ไมยราบไร้หนาม พืชตระกูลถั่วต่างๆ เป็นต้น

ประโยชน์ของปุ๋ยพืชสดมีดังนี้

1.  เพิ่มปริมาณอินทรียวัตถุในดิน(น้ำหนักสด 2-7 ตัน/ไร่ = 800 – 2,800 กิโลกรัมต่อไร่)

2.  บำรุงและรักษาความอุดมสมบูรณ์ของดิน เพิ่มธาตุไนโตรเจนซึ่งเป็นธุอาหารหลักให้แก่พืช

3.  กรดที่เกิดจากผุผังของพืชปุ๋ยสดช่วยละลายธาตุอาหารในดินให้แก่พืชได้ดีมากยิ่งขึ้น

4.  ช่วยรักษาความชุ่มชื้นในดินและทำให้ดินอุ้มน้ำได้ดีขึ้น เสมือนคลุกเคล้า/ฝังฟองน้ำจำนวนมากไว้ในดิน

5.  ทำให้ดินร่วนซุย สะดวกในการเตรียมดินและไถพรวน เพราะมีอินทรียวัตถุเข้าไปแทรกระหว่างเม็ดดิน

6.  ช่วยในการควบคุม ปราบหรือตัดวงจรวัชพืชบางชนิดได้เป็นอย่างดี พืชปุ๋ยสดที่แนะนำเจริญเติบโตเร็ว

7.  ลดการปริมาณการใช้ปุ๋ยเคมีลงได้มาก ใช้ในการเพิ่มธาตุอาหารเพื่อทำเกษตรอินทรีย์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ

8.  ลดอัตราการสูญเสียอันเกิดจากการชะล้าง รากช่วยเกาะยึดดิน ขณะที่ต้นช่วยคลุมดิน ลดกระแทกเม็ดฝน

9.  เพิ่มผลผลิตของพืชให้สูงขึ้น เพราะกระบวนการการใช้พืชปุ๋ยสดช่วยเพิ่มเติมความเหมาะสมหลายอย่างให้แก่ดิน

ประโยชน์ของปุ๋ยพืชสด

ช่วยปรับโครงสร้างดินให้ร่วนซุยและอุ้มน้ำได้ดีขึ้น โดยปุ๋ยพืชสดจะแทรกตัวอยู่ระหว่างเม็ดดิน เปรียบเสมือนมีฟองน้ำคอยกักเก็บน้ำและแร่ธาตุไว้ในดิน

ปุ๋ยพืชสดส่วนใหญ่จะนิยมใช้พืชตระกูลถั่ว เนื่องจากมีไรโซเบียมอาศัยอยู่ในราก จึงสามารถตรึงไนโตรเจนจากอากาศมาสะสมไว้ในพืชได้ และเมื่อไถกลบไนโตรเจนจะถูกปลดปล่อยสู่ดิน จึงช่วยทนแทนปริมาณการใช้ปุ๋ยลงได้ ส่วนกรดที่เกิดจากการย่อยสลายของปุ๋ยพืชสด ก็ยังช่วยละลายธาตุอาหารในดินให้แก่พืชอีกด้วย

ช่วยรักษาปริมาณธาตุอาหารพืชในดิน เนื่องจากปุ๋ยพืชสดจะใช้ปุ๋ยที่ตกค้างอยู่ในดินมาใช้ประโยชน์ รวมถึงมีพืชบางชนิดที่ระบบรากลึก จะดึงธาตุอาหารจากชั้นใต้ดินที่อยู่ลึกขึ้นมาสะสมไว้ในต้น และเมื่อไถกลบจึงช่วยเพิ่มธาตุอาหารในชั้นดินด้านบนด้วย

ช่วยลดการชะล้างพังทลายของหน้าดินจากน้ำฝนและลม รวมถึงลดปริมาณของวัชพืชลงได้ ในระหว่างที่ต้นคลุมดินอยู่

ลักษณะทั่วไปของปุ๋ยสด

1.  ปลูกง่าย เจริญเติบโตเร็ว ระบบรากแข็งแรง ออกดอกในระยะเวลาอันสั้น คือ ประมาณ 30-60 วัน

2.  สามารถให้น้ำหนักพืชสดสูง ตั้งแต่ 2,000-7,000 กิโลกรัมต่อไร่

3.  ทนแล้งและทนต่อสภาพแวดล้อมต่างๆได้ดีสามารถปลูกได้ทุกฤดูกาล

4.  มีความต้านทานต่อโรคและแมลง

5.  สามารถผลิตเมล็ดพันธุ์ได้มาก และขยายพันธุ์ได้เร็วเพื่อให้ทันและเพียงพอต่อความต้องการเมล็ดงอกง่ายและมีเปอร์เซ็นต์ความงอกสูง

6.  ลำต้นอ่อน ตัดสับหรือไถกลบได้ง่าย เมื่อไถกลบแล้วเน่าเปื่อยผุพังได้เร็ว ปลูกพืชหลักตามได้ใน 7-15 วัน

7.  มีธาตุอาหารหลักค่อนข้างสูง ไนโตรเจนได้จากการตรึงจากอากาศ ส่วนฟอสฟอรัส โพแทสเซียม และธาตุอาหารตัวอื่นๆ ได้จากาการดูดใช้sหรือหมุนเวียนภายในดิน โดยเฉพาะกรณีที่มีปุ๋ยเคมีตกค้างในดินมากๆ แต่พืชปกติใช้ไม่ได้ พืชตระกูลถั่วจะช่วยหมุนเวียนและปลดปล่อยออกมาใช้พืชหลักใช้ได้เมื่อมีการไถกลบพืชปุ๋ยสดแล้ว

วิธีการใช้พืชปุ๋ยสดสามารถแบ่งการใช้ได้ 3 วิธี คือ

1.  ปลุกพืชสดในพืชที่แปลงใหญ่ แล้วทำการตัดสับและไถกลบลงไปในพื้นที่นั้นเลย

2.  ปลูกพืชสดแซมในระหว่างแถวหรือร่องพืชหลัก อาจปลูกพืชสดพร้อมพืชหลัก หรือปลูกหลังจากพืชหลักเจริญเติบโตเต็มระยะหนึ่งแล้ว

3.  ปลูกพืชสดในพื้นที่ในพื้นที่รกว่างเปล่า แล้วตัดสับเอาส่วนของพืชสดนำมาใส่ในแปลงที่จะปลูกพืชหลัก และไถกลบลงไปในดิน

การปลูกพืชปุ๋ยสดในการปลูกพืชปุ๋ยสดให้ได้ผลดีควรปฏิบัติดังนี้

1.  ลักษณะของดิน ก่อนปลูกควรปรับสภาพของดินให้เหมาะสม เช่น ถ้าดินเป็นกรด หรือดินเปรี้ยวควรใส่ปูนลงไปก่อน จะช่วยให้พืชสดเจริญเติบโตและให้น้ำหนักพืชสดสูงด้วย

2.  เวลาและฤดูกาลที่ปลูก เวลาที่เหมาะสมที่สุดคือ ปลูกช่วงต้นฝน หรือปลูกหลังจากเก็บเกี่ยวพืช ซึ่งความชื้นในดินยังคงมีอยู่ หรือปลูกก่อนการปลูกพืชหลัก ประมาณ 3 เดือน

3.  เมล็ดพันธุ์พืชปุ๋ยสด ที่ใช้ปลูกเพื่อไถกลบในพื้นที่ 1 ไร่ ควรใช้อัตราเมล็ดดังนี้ ปอเทือง 5 กิโลกรัม, โสนอินเดีย 5 กิโลกรัม, โสนคางคก 5 กิโลกรัม, โสนไต้หวัน 5 กิโลกรัม, ถั่วพร้า 5 กิโลกรัม, ถั่วเขียว 5 กิโลกรัม, ถั่วเหลือง 5 กิโลกรัม, ถั่วพุ่ม 8 กิโลกรัม, ถั่วนา 8 กิโลกรัม, ถั่วลาย 2 กิโลกรัม, ถั่วเสี้ยนป่า 2 กิโลกรัม, ไมยราพไร้หนาม 2 กิโลกรัม, ถั่วเว็ลเว็ท 10 กิโลกรัม ฯลฯ

ปริมาณธาตุอาหารของพืชปุ๋ยสดบางชนิด จากน้ำหนักแห้ง (น้ำหนักแห้ง = น้ำหนักสด ½ โดยประมาณ)

ชนิดพืชปุ๋ยสด/พืชตระกูลถั่ว ไนโตรเจน(%N) ฟอสฟอรัส(%P2O5) โพแทสเซียม(%K2O)

1.ถั่วมะแฮะ 2.34 0.25 1.11

2.โสนอัฟริกัน 2.87 0.42 2.06

3.แหนแดง 3.30 0.57 1.23

4.ปอเทือง 2.76 0.22 2.40

5.ถั่วพร้า 2.72 0.51 2.14

6.ถั่วพุ่ม 2.68 0.39 2.46

7.ใบฉำฉา 2.10 0.09 0.40

การตัดสับและไถกลบพืชสด  การตัดสับและไถกลบพืชสดนั้น จำเป็นต้องพิจารณาถึงอายุของพืชสดเป็นสำคัญ ระยะเวลาที่เหมาะวมในการตัดสับและไถกลบ ควรทำขณะที่ต้นถั่วเริ่มออกดอกไปจนถึวระยะดอกบานเต็มที่เนื่องจากในระยะต้นนี้ต้นถั่วเจริญงอกงามสูงสุด เมื่อไถกลบแล้วจะทำให้ปริมาณอินทรียวัตถุ ธาตุไนโตรเจนสะสม และธาตุอื่นๆ ในดินสูงด้วย