จุลินทรีย์เบญจคุณ
กลุ่มของจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์หลายชนิดอยู่รวมกัน 5 กลุ่ม
จุลินทรีย์เบญจคุณจากธรรมชาติ หรือที่เรียกกันว่า "จุลินทรีย์ผสม" (Mixed Culture) เป็นกลุ่มของจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์หลายชนิดอยู่รวมกัน โดยทั่วไปแล้วจะมีจุลินทรีย์หลักๆ 5 กลุ่ม ได้แก่
1. แบคทีเรียสังเคราะห์แสง (Photosynthetic bacteria): ช่วยตรึงไนโตรเจนจากอากาศ เปลี่ยนสารอินทรีย์ให้เป็นประโยชน์ต่อพืช และช่วยลดแก๊สไข่เน่าในดิน
2. แบคทีเรียแลคติก (Lactobacillus): ช่วยย่อยสลายอินทรียวัตถุ สร้างกรดแลคติกซึ่งมีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อโรคบางชนิด และช่วยในการหมัก
3. แอกทิโนมัยซีทีส (Actinomycetes): สร้างสารปฏิชีวนะตามธรรมชาติ ช่วยยับยั้งเชื้อราและแบคทีเรียที่เป็นโทษต่อพืช และช่วยในการย่อยสลายสารอินทรีย์ที่ย่อยยาก
4. ยีสต์ (Yeast): ช่วยในการหมัก สร้างฮอร์โมนและวิตามินที่เป็นประโยชน์ต่อพืช
5. รา (ที่ไม่ก่อให้เกิดโรค) (Fermenting Fungi): ช่วยในการย่อยสลายอินทรียวัตถุที่ซับซ้อนให้เป็นสารอาหารที่พืชดูดซึมได้ง่าย
แหล่งที่มาของจุลินทรีย์เบญจคุณจากธรรมชาติ สามารถหาได้จาก
- ดิน: โดยเฉพาะดินที่มีความอุดมสมบูรณ์ เช่น ดินจากป่า ดินใต้กอไผ่ ดินจอมปลวก หรือดินบริเวณรากข้าว ซึ่งเป็นแหล่งรวมจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์หลากหลายชนิด
- นมเปรี้ยว: เป็นแหล่งของแบคทีเรียแลคติก
- แป้งข้าวหมาก: มีจุลินทรีย์หลายชนิด เช่น ยีสต์และแบคทีเรีย ที่ใช้ในการหมัก
- รำข้าว: เป็นอาหารที่ดีสำหรับจุลินทรีย์ และเป็นแหล่งของจุลินทรีย์บางชนิด
- มูลสัตว์: มีจุลินทรีย์ที่ช่วยในการย่อยสลาย
การทำหัวเชื้อจุลินทรีย์เบญจคุณเองเป็นวิธีที่เกษตรกรนิยมทำเพื่อลดต้นทุนและสามารถควบคุมคุณภาพของหัวเชื้อได้ในระดับหนึ่ง มีหลายสูตรและหลายวิธี แต่โดยทั่วไปแล้วจะมีขั้นตอนและวัตถุดิบหลักๆ ดังนี้
วัตถุดิบหลัก:
1. แหล่งจุลินทรีย์: เลือกใช้อย่างน้อย 2-3 แหล่ง เพื่อให้ได้จุลินทรีย์หลากหลายชนิด เช่น
- ดินจากป่า หรือใต้กอไผ่ (มีจุลินทรีย์สังเคราะห์แสง แอกทิโนมัยซีทีส)
- ดินจอมปลวก (มีจุลินทรีย์หลายชนิด)
- นมเปรี้ยว (มีแบคทีเรียแลคติก)
- แป้งข้าวหมาก (มียีสต์และแบคทีเรีย)
- รำข้าว (เป็นอาหารของจุลินทรีย์)
2. อาหารสำหรับจุลินทรีย์:
- กากน้ำตาล หรือน้ำตาลทรายแดง (เป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรต)
- รำข้าว (มีโปรตีน วิตามิน และแร่ธาตุ)
- น้ำซาวข้าว (มีแป้งและวิตามิน)
- น้ำสะอาด: ปราศจากคลอรีน
อุปกรณ์:
1. ถังพลาสติกมีฝาปิด ขนาดตามต้องการ
2. ผ้าขาวบาง
3. เชือก
4. ไม้คน
สูตรและวิธีทำ (ตัวอย่าง)
สูตรที่ 1: เน้นจุลินทรีย์จากดิน
1. เตรียมดินจากแหล่งที่ต้องการ (ประมาณ 1-3 กิโลกรัม)
2. ละลายกากน้ำตาล หรือน้ำตาลทรายแดง (ประมาณ 100-200 กรัม) ในน้ำสะอาด (ประมาณ 5-10 ลิตร)
3. ใส่ดินลงในถัง แล้วเทน้ำที่ละลายน้ำตาลลงไป
4. คลุมปากถังด้วยผ้าขาวบาง มัดให้แน่น
5. นำไปตั้งในที่ร่ม อากาศถ่ายเทได้สะดวก
6. คนทุกวัน วันละ 1-2 ครั้ง
7. หมักทิ้งไว้ประมาณ 7-15 วัน สังเกตจะมีฝ้าขาวๆ หรือฟองอากาศ แสดงว่าจุลินทรีย์เริ่มทำงาน
8. เมื่อครบกำหนด กรองเอาแต่น้ำหัวเชื้อ เก็บไว้ในขวดมีฝาปิด
สูตรที่ 2: ผสมหลายแหล่ง
1. เตรียมวัตถุดิบ เช่น ดิน (1 กก.), รำข้าว (1 กก.), แป้งข้าวหมาก (1/2 กก.), นมเปรี้ยว (1 ขวดเล็ก)
2. ละลายกากน้ำตาล หรือน้ำตาลทรายแดง (200 กรัม) ในน้ำสะอาด (10 ลิตร)
3. นำวัตถุดิบทั้งหมดใส่ลงในถัง
4. เทน้ำที่ละลายน้ำตาลลงไป คนให้เข้ากัน
5. ปิดฝาถังไม่ต้องสนิทมาก หรือคลุมด้วยผ้าขาวบาง
6. นำไปตั้งในที่ร่ม อากาศถ่ายเท
7. คนทุกวัน วันละ 1-2 ครั้ง
8. หมักทิ้งไว้ประมาณ 15-30 วัน จะมีกลิ่นหอมหวานอมเปรี้ยว
9. กรองเอาแต่น้ำหัวเชื้อ เก็บไว้ใช้
ข้อควรระวังและคำแนะนำ:
- ความสะอาดเป็นสิ่งสำคัญ ควรล้างอุปกรณ์ให้สะอาดก่อนใช้
- ใช้น้ำสะอาดที่ไม่มีคลอรีน หากใช้น้ำประปาควรพักทิ้งไว้ 1-2 วัน
- ระยะเวลาในการหมักอาจแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับสภาพอากาศและปริมาณวัตถุดิบ
- สังเกตลักษณะของหัวเชื้อ หากมีกลิ่นเหม็นเน่า แสดงว่าเกิดการเน่าเสีย ไม่ควรนำมาใช้
- หัวเชื้อที่ได้ควรมีกลิ่นหอมหวานอมเปรี้ยว
- ควรเก็บหัวเชื้อไว้ในที่ร่ม อากาศถ่ายเท และใช้ให้หมดภายใน 1-3 เดือน
การนำไปใช้:
หัวเชื้อจุลินทรีย์เบญจคุณที่ได้ สามารถนำไปขยายต่อ หรือนำไปใช้โดยตรงได้ เช่น
- ผสมน้ำรดพืช เพื่อปรับปรุงดิน บำรุงพืช
- ผสมน้ำฉีดพ่นทางใบ เพื่อเพิ่มความแข็งแรงให้พืช
- ใช้ในการหมักปุ๋ยหมัก
- ใช้ในการบำบัดน้ำเสียในบ่อเลี้ยงสัตว์
การทำหัวเชื้อจุลินทรีย์เบญจคุณเองต้องอาศัยการสังเกตและความเข้าใจในกระบวนการหมัก หากทำอย่างถูกวิธี จะได้หัวเชื้อที่มีคุณภาพและเป็นประโยชน์ต่อการเกษตร
จุลินทรีย์เบญจคุณ
เอกสารประกอบ
เกษตรแบบธรรมชาติ ด้วยจุลินทรีย์จากธรรมชาติเบญจคุณ - benjakhun_nature.pdf
สวนหม่อนไม้
ศูนย์เรียนรู้ 
ที่อยู่ : ตำบลนาเหรง อำเภอนบพิตำ จังหวัดนครศรีธรรมราช
โทร : 0816755283
