ฮอร์โมนพืช (Plant Hormones หรือ Phytohormones) เป็นสารเคมีที่พืชสร้างขึ้นในปริมาณน้อย แต่มีบทบาทสำคัญในการควบคุมกระบวนการเจริญเติบโต พัฒนาการ และการตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อม โดยฮอร์โมนพืชทำงานร่วมกันอย่างซับซ้อนผ่านกลไกการส่งสัญญาณภายในพืช  

ฮอร์โมนพืชหลักๆ ที่นักวิทยาศาสตร์ศึกษาและเป็นที่รู้จักกันดีมี 5 กลุ่ม ได้แก่:

1. ออกซิน (Auxins):

หน้าที่หลัก: ส่งเสริมการยืดตัวของเซลล์ มีบทบาทสำคัญในการเจริญเติบโตของลำต้นและราก การตอบสนองต่อแสง (phototropism) และแรงโน้มถ่วง (gravitropism) การเกิดยอดเด่น (apical dominance) การพัฒนาของผลและการสร้างรากใหม่จากการปักชำ

ตัวอย่าง: กรดอินโดลอะซิติก (Indole-3-acetic acid หรือ IAA) เป็นออกซินที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ

2. จิบเบอเรลลิน (Gibberellins หรือ GAs):

หน้าที่หลัก: ส่งเสริมการยืดตัวของลำต้น การงอกของเมล็ด การพักตัวของตา การออกดอก และการพัฒนาของผล มีบทบาทในการเปลี่ยนสภาพจากต้นกล้าไปเป็นต้นที่โตเต็มวัย และมีส่วนเกี่ยวข้องในการกระตุ้นการสร้างเอนไซม์ที่ใช้ในการย่อยสลายแป้งในระหว่างการงอกของเมล็ด

ตัวอย่าง: กรดจิบเบอเรลลิก (Gibberellic acid หรือ GA3) เป็นจิบเบอเรลลินที่ถูกศึกษาอย่างกว้างขวาง

3. ไซโตไคนิน (Cytokinins หรือ CKs):

หน้าที่หลัก: ส่งเสริมการแบ่งเซลล์ (cytokinesis) การเจริญเติบโตของตาข้าง การชะลอความชราของใบ และมีปฏิสัมพันธ์กับออกซินในการควบคุมการเจริญเติบโตของรากและลำต้น มีบทบาทในการเคลื่อนย้ายสารอาหารและการพัฒนาของคลอโรพลาสต์

ตัวอย่าง: ซีอะติน (Zeatin) และไคเนติน (Kinetin) เป็นไซโตไคนินที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ

4. กรดแอบไซซิก (Abscisic acid หรือ ABA):

หน้าที่หลัก: เกี่ยวข้องกับการตอบสนองต่อสภาวะเครียดต่างๆ เช่น การขาดน้ำ ความเค็ม และอุณหภูมิต่ำ ส่งเสริมการปิดของปากใบเพื่อลดการสูญเสียน้ำ ควบคุมการพักตัวของเมล็ดและตา และมีบทบาทในการร่วงของใบและผล

ชื่อ "abscisic acid" มาจากความเชื่อเดิมว่าเกี่ยวข้องกับการร่วงของใบ แต่ปัจจุบันพบว่าบทบาทหลักคือการตอบสนองต่อความเครียด

5. เอทิลีน (Ethylene):

หน้าที่หลัก: เป็นฮอร์โมนที่เป็นแก๊ส มีบทบาทสำคัญในการสุกของผลไม้ การร่วงของใบและดอก การตอบสนองต่อความเครียดและการบาดเจ็บ และมีส่วนเกี่ยวข้องในการเจริญเติบโตในแนวนอนเมื่อพืชได้รับแรงกดดัน

เอทิลีนมีความสำคัญในอุตสาหกรรมเกษตรกรรมและการเก็บรักษาผลไม้

นอกจากฮอร์โมนหลัก 5 กลุ่มนี้แล้ว ยังมีสารอื่นๆ ที่มีบทบาทในการควบคุมการเจริญเติบโตและพัฒนาการของพืช เช่น แบรสซิโนสเตอรอยด์ (Brassinosteroids), จัสโมนิกแอซิด (Jasmonic acid), กรดซาลิไซลิก (Salicylic acid) และ สไตรโกแลกโทน (Strigolactones) ซึ่งแต่ละชนิดก็มีบทบาทเฉพาะเจาะจงในการควบคุมกระบวนการต่างๆ ในพืช

  

 ปัจจัยที่กำหนดปริมาณฮอร์โมนที่เหมาะสม  

1. ชนิดของพืช (พืชแต่ละชนิดตอบสนองต่างกัน)  

2. อวัยวะของพืช (รากไวต่อออกซินมากกว่าลำต้น)  

3. สภาพแวดล้อม (แสง, อุณหภูมิ, ความชื้น)  

4. ระยะการเจริญเติบโต (เมล็ดต้องการ ABA สูงในช่วงพักตัว แต่ต้องการ GA เมื่องอก)  

การจัดการฮอร์โมนพืชอย่างเหมาะสมช่วยเพิ่มผลผลิตและคุณภาพพืชผลทางการเกษตรได้