ไซโตไคนิน (Cytokinin)
ฮอร์โมนพืชที่กระตุ้นการแบ่งเซลล์ (Cell division) และส่งเสริมการเจริญเติบโตของพืช
ไซโตไคนิน (Cytokinin) เป็น ฮอร์โมนพืชกลุ่มหนึ่ง ที่มีบทบาทสำคัญในการกระตุ้นการแบ่งเซลล์ (Cell division) และส่งเสริมการเจริญเติบโตของพืช โดยเฉพาะการแตกยอด การสร้างใบ และการยืดอายุใบให้เขียวสดนานขึ้น
ไซโตไคนิน (Cytokinin) เป็นกลุ่มของฮอร์โมนพืชที่มีบทบาทสำคัญในการควบคุมการเจริญเติบโตและการพัฒนาของพืช โดยมีหน้าที่หลักๆ ดังนี้:
- กระตุ้นการแบ่งเซลล์: เป็นหน้าที่หลักของไซโตไคนิน ช่วยให้เกิดการเพิ่มจำนวนเซลล์ในเนื้อเยื่อเจริญ
- ส่งเสริมการเจริญเติบโตของตาข้าง: ช่วยยับยั้งการเจริญของตายอด (apical dominance) และส่งเสริมการแตกของตาข้าง ทำให้พืชมีทรงพุ่มที่แผ่กว้าง
- ชะลอการแก่ชราของใบ: ช่วยรักษาความเขียวของใบ ยับยั้งการสลายตัวของคลอโรฟิลล์ โปรตีน และกรดนิวคลีอิก
- ส่งเสริมการสร้างคลอโรพลาสต์: กระตุ้นการพัฒนาของพลาสติดให้เป็นคลอโรพลาสต์ ซึ่งมีความสำคัญต่อการสังเคราะห์แสง
- กระตุ้นการงอกของเมล็ด: ในพืชบางชนิด ไซโตไคนินช่วยทำลายการพักตัวของเมล็ดและส่งเสริมการงอก
- ส่งเสริมการเจริญเติบโตของผล: มีบทบาทในการพัฒนาและขยายขนาดของผล
- มีส่วนเกี่ยวข้องกับการเปิดปิดปากใบ: ช่วยควบคุมการคายน้ำของพืช
- ส่งเสริมการสร้างโปรตีน RNA และ DNA: มีบทบาทในกระบวนการสังเคราะห์สารพันธุกรรมและโปรตีนที่จำเป็นต่อการเจริญเติบโต
- ช่วยในการเคลื่อนย้ายสารอาหาร: ดึงดูดสารอาหารจากส่วนอื่นๆ ของพืชไปยังบริเวณที่มีไซโตไคนินสูง
ไซโตไคนินแบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก คือ
1. ไอโซพรีนอยด์ ไซโตไคนิน (Isoprenoid cytokinins): เป็นไซโตไคนินตามธรรมชาติที่มีโครงสร้างคล้ายสารไอโซพรีน เช่น ซีเอติน (zeatin) และไอโซเพนเทนิลอะดีนีน (isopentenyladenine หรือ 2iP) ซึ่งพบมากในพืช
2. อะโรมาติก ไซโตไคนิน (Aromatic cytokinins): เป็นไซโตไคนินสังเคราะห์ที่มีโครงสร้างวงแหวนอะโรมาติก เช่น ไคเนติน (kinetin) และเบนซิลอะดีนีน (benzyladenine หรือ BA) มักนำมาใช้ในการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืชและการเกษตร
แหล่งที่มาของไซโตไคนิน
1. ธรรมชาติ
- พืชสังเคราะห์ไซโตไคนินได้เองที่บริเวณ ราก และลำเลียงไปยังส่วนอื่นๆ ผ่านท่อน้ำ
- พบใน จุลินทรีย์บางชนิด เช่น Agrobacterium, Rhizobium และ จุลินทรีย์สังเคราะห์แสง (Rhodopseudomonas, Rhodobacter)
2. การสังเคราะห์ทางเคมี
- ไซโตไคนินสังเคราะห์ เช่น Kinetin, Benzyladenine (BA), TDZ (Thidiazuron) ใช้ในงานเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช
การประยุกต์ใช้ไซโตไคนินในเกษตรกรรม
1. ใช้ในรูปแบบสารสังเคราะห์
- Benzyladenine (BA) ใช้ในสวนแอปเปิลเพื่อเพิ่มขนาดผล
- Kinetin ใช้ในงานเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช
2. ใช้จุลินทรีย์ผลิตไซโตไคนิน
- จุลินทรีย์สังเคราะห์แสง (PSB) เช่น Rhodopseudomonas palustris สามารถผลิตไซโตไคนิน ช่วยเร่งการเติบโตของพืช
- แบคทีเรีย rhizosphere เช่น Bacillus subtilis
3. ใช้สารสกัดจากสาหร่ายหรือพืช
- สาหร่ายสีน้ำตาล (เช่น สาหร่ายเคลป์) มีไซโตไคนินธรรมชาติ ใช้เป็นปุ๋ยฉีดพ่นใบ
สูตรน้ำหมักไซโตไคนินจากจุลินทรีย์สังเคราะห์แสง
ส่วนผสม:
- น้ำมะพร้าวอ่อน 1 ลิตร (มี Zeatin ธรรมชาติ)
- กากน้ำตาล 100 มล.
- จุลินทรีย์สังเคราะห์แสง (PSB) 50 มล.
- น้ำสะอาด 5 ลิตร
วิธีการทำ:
1. ผสมทั้งหมดในภาชนะพลาสติก
2. หมักในที่แสงรำไร 5–7 วัน (คนวันละครั้ง)
3. เมื่อมีกลิ่นหอมอมเปรี้ยว แสดงว่าใช้ได้
4. กรองเก็บน้ำหมัก ใช้ในอัตรา 20–50 มล. ต่อน้ำ 10 ลิตร
มีการนำไซโตไคนินสังเคราะห์มาใช้ในการเกษตรเพื่อ:
- ส่งเสริมการแตกตาและการแตกกิ่ง: ช่วยให้พืชมีทรงพุ่มดีและเพิ่มจำนวนกิ่ง
- กระตุ้นการออกดอกและติดผล: ในพืชบางชนิด ช่วยให้มีการออกดอกสม่ำเสมอและเพิ่มการติดผล
- ยืดอายุการเก็บรักษา: ชะลอการเสื่อมสภาพของผักและผลไม้หลังการเก็บเกี่ยว
- ใช้ในการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช: เป็นส่วนประกอบสำคัญในอาหารเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อเพื่อกระตุ้นการแบ่งเซลล์และการสร้างยอด
ข้อควรระวัง
- ใช้ในปริมาณที่เหมาะสม เพราะหากมากเกินไปอาจทำให้พืชผิดรูปได้
- ไม่ควรใช้ในช่วงที่พืชเครียด (เช่น ขาดน้ำ อากาศร้อนจัด)
- ควรใช้ร่วมกับฮอร์โมนอื่นๆ เช่น ออกซิน หรือจิบเบอเรลลิน เพื่อประสิทธิภาพสูงสุด
ไซโตไคนินเป็นฮอร์โมนพืชที่มีประโยชน์ทั้งในด้านการเร่งการเจริญเติบโต การแตกยอด และยืดอายุใบ สามารถใช้ได้ทั้งในรูปแบบสารสังเคราะห์และผ่านจุลินทรีย์ที่เป็นประโยชน์ เช่น จุลินทรีย์สังเคราะห์แสงสีเขียว (PSB) การใช้อย่างเหมาะสมจะช่วยเพิ่มผลผลิตและลดการใช้สารเคมีในเกษตรกรรม
Cytokinin
PGS นครศรีธรรมราช
ศูนย์เรียนรู้ เครือข่ายเกษตรอินทรีย์ PGS นครศรีธรรมราช ขับเคลื่อนโดย สมาคมอาหารธรรมชาติยั่งยืน นครศรีธรรมราช
ที่อยู่ : ตำบลควนกลาง อำเภอพิปูน จังหวัดนครศรีธรรมราช
โทร : 0816577283
