สวนสมรม เป็นระบบการเกษตรแบบดั้งเดิมของไทยที่ปลูกพืชหลายชนิดรวมกันในพื้นที่เดียวกัน โดยไม่ใช้สารเคมีหรือใช้ในปริมาณน้อย มุ่งเน้นการพึ่งพาตนเองและสร้างความสมดุลทางธรรมชาติ สวนสมรมมักพบในภาคใต้ของประเทศไทย โดยเฉพาะในจังหวัดชุมพร ระนอง  สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช

สวนสมรม เป็นภาษาถิ่นของภาคใต้ คำว่า “สมรม” แปลว่า “รวมผสมผสาน” ซึ่งเป็นรูปแบบการจัดการอย่างหนึ่งเกี่ยวกันการปลูกต้นไม้ สวนสมรม จึงเป็นสวนผลไม้แบบผสมผสาน หมายถึง สวนขนาดเล็ก ที่ปลูกผสมปนเปกันของผลไม้นานาชนิด ไม่มีการแยกแปลงแยกชนิด ไม่ทำลายพืชดั้งเดิมที่มีอยู่ ทำให้พืชได้พึ่งพาอาศัยเกื้อกูลกันเองตามธรรมชาติ นับเป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านอย่างแท้จริง เพราะผลไม้แต่ละชนิดออกผลผลิตไม่พร้อมกัน ทำให้มีผลผลิตได้ทั้งปี ในสวนสมรมจะมีผลไม้ชนิดต่าง ๆ เช่น ทุเรียน มังคุด ลางสาด จำปาดะ หมาก สะตอ ลูกเนียง และอื่น ๆ ส่วนใหญ่เกิดขึ้นในชุมชนที่ค่อนข้างอุดมสมบูรณ์ เช่น ใกล้แหล่งน้ำ ลำธาร ติดต่อกับแนวเทือกเขาที่ปกคลุมไปด้วยป่าที่สมบูรณ์

หลักการสำคัญของสวนสมรม

- การใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า ปลูกพืชหลายชนิดร่วมกันเพื่อใช้แสงแดด น้ำ และสารอาหารในดินอย่างมีประสิทธิภาพ มีพืชคลุมดินช่วยป้องกันการชะล้างพังทลายของดินและรักษาความชื้น

- สร้างระบบนิเวศที่สมดุล ความหลากหลายของพืชช่วยดึงดูดแมลงที่มีประโยชน์และควบคุมศัตรูพืชตามธรรมชาติ ลดการพึ่งพาสารเคมี

- การพึ่งพาตนเอง ผลิตอาหารได้หลากหลายสำหรับบริโภคในครัวเรือน และมีรายได้จากผลผลิตที่เหลือจากการบริโภค

ลักษณะของสวนสมรม

- ความหลากหลายของพืช: ปลูกพืชหลายชนิดรวมกัน เช่น ไม้ผล ไม้ยืนต้น พืชผัก และพืชสมุนไพร

- การจัดเรียงพืช: ปลูกพืชเป็นชั้น ๆ ตามความสูง เพื่อใช้ประโยชน์จากแสงแดดและทรัพยากรอย่างเต็มที่

- ไม่ใช้สารเคมี: เน้นการใช้ปุ๋ยอินทรีย์และควบคุมศัตรูพืชด้วยวิธีธรรมชาติ

- การพึ่งพาตนเอง: ผลิตอาหารและปัจจัยพื้นฐานได้เองภายในครัวเรือน

ลักษณะเด่นของสวนสมรม คือ การปลูกพืชหลายๆ ชนิดในแปลงเดียวกัน อันประกอบด้วยความต่างระดับของเรือนยอด ดังนี้

     เรือนยอดระดับบนสุด คือ เหรียง หยี

     เรือนยอดระดับที่ 2 คือ ทุเรียนพื้นบ้าน สะตอ หมาก ยางพาราพื้นเมือง

     เรือนยอดระดับที่ 3 คือ เนียง ลางสาด มังคุด ลองกอง จำปะดะ มะปริง มะมุด ส้มแขก มะพร้าว

     เรือนยอดระดับที่ 4 คือ กล้วย คลุ้ม ผักเหมียง ระกำ มะกรูด

     เรือนยอดระดับที่ 5 คือ พืชประเภทผักสวนครัว ได้แก่ ผักหวาน พริก มะเขือ ตะไคร้ กาหลา ข่า ขมิ้น

     เรือนยอดระดับที่ 6 คือ พืชประเภทสมุนไพร และผักพื้นบ้าน คือ ผักหวานป่า ชะพลู

     

    สวนสมรมเป็นระบบการเกษตรที่สอดคล้องกับธรรมชาติและวัฒนธรรมท้องถิ่นของไทย ช่วยสร้างความยั่งยืนทั้งทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะในยุคที่การเกษตรเชิงเดี่ยวและสารเคมีกำลังส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศและสุขภาพของเกษตรกร