โคก หนอง นา  เป็นการจัดการพื้นที่ทางการเกษตรแบบผสมผสาน ที่นำเอาเกษตรทฤษฎีใหม่มาประยุกต์ใช้ร่วมกับภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยเน้นการพึ่งพาธรรมชาติและการอยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างยั่งยืน

องค์ประกอบหลักของ โคก หนอง นา 

- โคก :  คือ พื้นที่ดินยกระดับขึ้นมา ใช้สำหรับปลูกพืช โดยเฉพาะ "ป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง" ตามแนวพระราชดำริ ได้แก่ ไม้ใช้สอย ไม้กินได้ และไม้เศรษฐกิจ เพื่อให้เกิดประโยชน์ 4 อย่าง คือ ใช้สอย เป็นอาหาร เป็นเชื้อเพลิง และสร้างรายได้

สร้างโคกบนพื้นที่ของตนเอง จากการนำดินที่ได้จากการขุดหนอง นำมาถมเป็นโคกเพื่อสร้างที่อยู่อาศัย ปลูกผัก เลี้ยงสัตว์ รวมทั้งปลูกต้นไม้ตามแนวทางศาสตร์พระราชา คือ “ป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง” เพื่อพอกิน เพื่อใช้สอยในครัวเรือนหรือพอใช้ และเพื่อสร้างที่อยู่อาศัยหรือพออยู่ จากนั้นประโยชน์อย่างที่ 4 คือ ช่วยสร้างสมดุลระบบนิเวศ เพราะใบไม้ที่ร่วงหล่นจะช่วยปกคลุมหน้าดิน ในขณะที่รากจำนวนมากช่วยดูดซับน้ำฝน เพื่อกักเก็บน้ำไว้ใต้โคกเป็นน้ำใต้ดินเพิ่มความชุ่มชื้น

- หนอง :  คือ แหล่งน้ำที่ขุดขึ้น เพื่อใช้ในการกักเก็บน้ำสำหรับใช้ในภาคการเกษตรและการอุปโภคบริโภค รวมถึงเป็นที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ

ขุดหนอง รูปร่างคดโค้งอิสระ ไม่เป็นสี่เหลี่ยม เพื่อเก็บน้ำไว้ใช้ยามหน้าแล้งหรือจำเป็น และสามารถใช้เป็นที่รองรับน้ำยามน้ำท่วมหลาก และเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของปลา

- นา :  คือ พื้นที่ราบที่ใช้สำหรับปลูกข้าว ซึ่งเป็นพืชเศรษฐกิจหลักของไทย

ยกหัวคันนาให้กว้างและสูงอย่างน้อย 1 เมตร ธรรมชาติของข้าวจะทะลึ่งน้ำไม่จมน้ำตาย เพื่อเพิ่มพื้นที่กักเก็บน้ำไว้ในนา ขุดร่องใกล้หัวคันนา เป็นที่อยู่ของปลา ปู ปั้นหัวคันนาให้มีความกว้างมากพอที่จะปลูกต้นไม้  พืชผัก ให้มีรากยึดเหนี่ยวคันนา  และเพิ่มพื้นที่ทำกิน

คลองไส้ไก่ ช่วยระบายน้ำรอบพื้นที่ โดยขุดให้มีลักษณะคดเคี้ยว เพื่อให้น้ำไหลได้ทั่วถึงตลอดทั้งพื้นที่เพื่อใช้ทำการเกษตรและช่วยเพิ่มความชุ่มชื้นให้กับผืนดินและต้นไม้โดยรอบ

ฝายชะลอน้ำ ช่วยชะลอและกักเก็บน้ำจากต้นน้ำไว้ในพื้นที่ เพื่อไม่ให้น้ำหลากลงมาสร้างความเสียหายกับพื้นที่ลุ่มด้านล่างและช่วยกักตะกอนดินไม่ให้ลงมาสะสมในหนอง คลอง บึง หรือเขื่อน นอกจากนั้น สำหรับพื้นที่กลางน้ำฝายชะลอน้ำยังช่วยยกระดับน้ำเพื่อเก็บไว้ในพื้นที่อีกด้วย

หลักการของ โคก หนอง นา

- การพึ่งพาตนเอง :  ลดการพึ่งพาปัจจัยภายนอก เช่น ปุ๋ยเคมี ยาฆ่าแมลง และอาหารสัตว์ โดยการผลิตเองภายในพื้นที่

- การอนุรักษ์ทรัพยากร :  ใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน เช่น การใช้น้ำอย่างประหยัด การบำรุงดิน และการอนุรักษ์พันธุ์พืชและพันธุ์สัตว์

- การสร้างความสมดุล :  สร้างความสมดุลระหว่างธรรมชาติและมนุษย์ โดยการทำเกษตรแบบผสมผสานและเกื้อกูลกัน

- การพึ่งพาธรรมชาติ :  ให้ธรรมชาติช่วยจัดการตัวเอง โดยมีมนุษย์เป็นผู้ส่งเสริม เช่น การใช้จุลินทรีย์ในการบำรุงดิน การใช้แมลงในการควบคุมแมลงศัตรูพืช

ประโยชน์ของ โคก หนอง นา 

- สร้างความมั่นคงทางอาหาร :  สามารถผลิตอาหารได้หลากหลายชนิด ทำให้มีอาหารเพียงพอต่อการบริโภคในครัวเรือนและชุมชน

- สร้างรายได้ :  สามารถนำผลผลิตที่เหลือจากการบริโภคไปจำหน่าย สร้างรายได้ให้กับครอบครัว

- ลดต้นทุนการผลิต :  ลดการพึ่งพาปัจจัยภายนอก ทำให้ลดต้นทุนการผลิต

- อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ :  ช่วยอนุรักษ์ดิน น้ำ ป่าไม้ และความหลากหลายทางชีวภาพ

- สร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชน :  สร้างความสามัคคีและความร่วมมือในชุมชน

 

 ภาพประกอบ : Urban Creature